Een solotentoonstelling in Brussel met als titel Les mains. Dat konden we bij HAUTLESMAINS niet ongemerkt laten voorbijgaan. Bij galerie Xavier Hufkens toont de Duitse kunstenaar Constantin Nitsche een reeks kleine schilderijen waarin handen op zichzelf staan, naast portretten en taferelen uit het dagelijkse leven waarin soms ook handen te zien zijn.
In de perstekst kwam ik een beeldspraak van de kunstenaar tegen die me op zich al goede stof voor HAUTLESMAINS leek. Nitsche zegt over zijn schilderproces: “Soms kom ik heel dichtbij, en daarin zit de voldoening. Je bent zó dichtbij, en dan is het alsof je zand in je hand hebt: je probeert het vast te houden, maar het glipt weg”.
Zand dat tussen de vingers glipt, het wordt nog poëtischer als je weet dat Nitsche de inspiratie voor zijn tentoonstellingstitel uit een brief van Franz Kafka aan Milena Jesenská haalt. Kafka schrijft daarin: “Ik kan toch niet genoeg van jou in mijn handen houden” (“Ich kann doch nicht genug von Dir in Händen halten”). Het klinkt als een zucht van onstilbaar verlangen. Wanneer Nitsche Kafka’s woorden verbindt met de ervaring van het schilderen, krijgt de handenmetafoor nog meer lading.
Op het eerste gezicht schildert Nitsche eenvoudige, bijna lieflijke onderwerpen uit zijn directe omgeving. Hij werkt en verblijft in Marseille, op een plek die in zijn schilderijen een onbestemde, dromerige sfeer krijgt. De Côte d’Azur verschijnt als een tijdloos decor: natuur, de Middellandse Zee, zon, licht en kleur, haast klassieke ingrediënten van de mediterrane schilderkunst.
Ik stel me voor dat heel gewone dingen zoals handen, bloemen, landschappen en dieren in zo’n omgeving een zekere glans voor hem krijgen, waardoor hij er niet meer op uitgekeken raakt. Dat sluit ook aan bij zijn verklaring dat hij soms maandenlang aan een doek werkt, laag boven laag. Hij houdt bij het schilderen niet vast aan een eerste idee. Op een bepaald moment begint het schilderij zijn eigen richting te bepalen. De kunstenaar stuurt, maar hij volgt ook, zo zegt hij. Hij laat die ontwikkeling toe en laat ook sporen van eerdere, herwerkte lagen zichtbaar. Hij schildert figuratief, maar houdt zich niet strikt aan wat hij waarneemt. Observatie, verbeelding en herinnering lopen in elkaar over.
Het schilderij Les Mains behoort tot een reeks kleinere schilderijen waarin telkens handen in close-up met een bloem afgebeeld zijn. De symboliek lijkt eenvoudig, maar wie Les Mains goed bekijkt, merkt dat het bloemengebaar toch niet zo eenduidig is. Twee handen rusten op elkaar en op de bovenste hand ligt een felroze bloem. Misschien is een onzichtbaar steeltje tussen twee vingers geklemd. Het lijkt wel of de hand de bloem draagt als een mooie, grote, felgekleurde ring. Op de voorgrond is dan weer een tweede bloem met slaphangende blaadjes te zien. Zien we hier broze liefde, broze schoonheid, vergankelijkheid? Zijn het de handen van de ontvanger, tegenover die van de schenker in andere schilderijen? De handen zijn zo gestileerd dat we niet met zekerheid kunnen zeggen of het mannen- of vrouwenhanden zijn. Nitsches weergave is eenvoudig en ondoorgrondelijk tegelijk.
Roze bloemen keren ook elders in zijn werk terug: als close-up van een bloesem, als bloem achter het oor van een biggetje, als patroon op een gordijn. Het is onmogelijk om de botanische soort te achterhalen. Ze vormen ook geen vast symbool. Ze kunnen een zekere melancholie en besef van tijdelijkheid oproepen, maar kunnen evengoed fungeren als vrolijke sieraden die een krachtige kleurtoets in een compositie brengen.
De handen van de op de grond zittende vrouw in La Canicule III hangen neer. Haar blik is ook neergeslagen. De hittegolf doet zich voelen. Hier valt eigenlijk nog sterker op hoe vereenvoudigd Nitsche de handen weergeeft. Nauwelijks gedetailleerd uitgewerkt. De ene hand lijkt zelfs in de schaduw van de achtergrond te verdwijnen. In tegenstelling tot de decoratieve interieurstoffen met hun bonte bloemmotieven op de voorgrond.
Bij Nitsche blijft de waargenomen werkelijkheid in beweging, ze vervaagt in het geheugen en krijgt telkens andere gedaantes. Als een bloem die je niet voorgoed kunt vasthouden. Of zoals de raadselachtige glazen bol op de voorgrond van La Canicule III, die bij elk veranderend licht de realiteit anders weerspiegelt.
Constantin Nitsche, Les mains
Nog te zien tot/met 31 oktober 2026 in galerie Xavier Hufkens, Van Eyck
Foto’s: Marleen Daniëls